Wkrótce wszystko się zmieni. Joanna Rajkowska na Wawelu wobec współczesnych praktyk reinterpretacji dziedzictwa

Widok wystawy, Joanna Rajkowska, „Wkrótce wszystko się zmieni”. Ogrody Królewskie Zamku Królewskiego na Wawelu, fot. Adam Golec, ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu

Wystawa Wkrótce wszystko się zmieni Joanny Rajkowskiej, kuratorowana przez dr Bogumiłę Wiśniewską, wpisuje się w obserwowany od kilku dekad proces włączania sztuki współczesnej do przestrzeni instytucji dziedzictwa. Coraz częściej stają się one nie tylko miejscami ochrony i prezentacji zbiorów historycznych, lecz także przestrzeniami refleksji nad sposobami konstruowania narracji o przeszłości. Realizowany na Wawelu program wystaw sztuki współczesnej można odczytywać jako część tego procesu. Zapraszani artyści podejmują dialog z historią miejsca, rozwijając ją o zagadnienia istotne dla współczesnej humanistyki, takie jak pamięć, ekologia, relacje międzygatunkowe czy materialność środowiska.

Wystawa Rajkowskiej stanowi szczególnie interesujący przykład takiego podejścia. Zarówno wybór prac, jak i sposób ich rozmieszczenia na wzgórzu wskazują na założenie wykraczające poza proste zestawienie realizacji współczesnych z architekturą historyczną. Punktem wyjścia staje się próba poszerzenia narracji dziedzictwa o refleksję nad środowiskiem oraz relacjami między ludźmi i ekosferą, wykraczającą poza historię polityczną i narodową. Wawel funkcjonuje w tym układzie jako aktywny komponent projektu kuratorskiego, współuczestniczący w wytwarzaniu znaczeń związanych z miejscem.

Widok wystawy, Joanna Rajkowska, „Wkrótce wszystko się zmieni”. Ogrody Królewskie Zamku Królewskiego na Wawelu, fot. Adam Golec, ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu

Widok wystawy, Joanna Rajkowska, „Wkrótce wszystko się zmieni”. Ogrody Królewskie Zamku Królewskiego na Wawelu, fot. Adam Golec, ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu

Twórczość Joanny Rajkowskiej od ponad dwóch dekad zajmuje istotne miejsce w polu polskiej sztuki współczesnej, szczególnie w obszarze sztuki publicznej. Jej prace konsekwentnie wymykają się tradycyjnym podziałom między rzeźbą, instalacją, działaniem społecznym i interwencją urbanistyczną, traktując przestrzeń jako medium ujawniania napięć wpisanych w krajobraz społeczny, historyczny i symboliczny. Praktyka Rajkowskiej koncentruje się wokół zagadnień pamięci, cielesności, relacji między człowiekiem a środowiskiem oraz sposobów doświadczania miejsca.

Najbardziej znana realizacja Joanny Rajkowskiej, Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich z 2002 roku, czyli tak zwana warszawska palma, weszła do kanonu polskiej sztuki współczesnej jako przykład interwencji zdolnej uruchamiać nowe sposoby myślenia o przestrzeni miasta i zapisanych w niej historiach. Wprowadzając egzotyczny element do centrum Warszawy, artystka zwracała uwagę na nieobecną już w miejskim krajobrazie historię społeczności żydowskiej oraz na luki w dominujących narracjach pamięci. Palma funkcjonowała jako interwencja odsłaniająca przemilczenia wpisane w strukturę przestrzeni publicznej i szybko została uznana za jedno z kluczowych dzieł polskiej sztuki publicznej po 1989 roku.

Na tle wcześniejszych realizacji, Wkrótce wszystko się zmieni wydaje się projektem bardziej wyciszonym. Rajkowska odchodzi od bezpośredniego komentowania kwestii społecznych i politycznych na rzecz refleksji nad procesami biologicznymi, geologicznymi i relacjami międzygatunkowymi. Nie oznacza to jednak zerwania z dotychczasową praktyką. Podobnie jak w poprzednich projektach punktem wyjścia pozostaje uważne odczytanie specyfiki miejsca. Tym razem artystka nie wskazuje na wyparcia obecne w narracji historycznej, lecz proponuje jej poszerzenie poprzez wprowadzenie perspektywy czasu głębokiego, sprawczości pozaludzkiej oraz współzależności ekologicznych.

Widok wystawy, Joanna Rajkowska, „Wkrótce wszystko się zmieni”. Ogrody Królewskie Zamku Królewskiego na Wawelu, fot. Adam Golec, ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu

Najbardziej rozpoznawalnym elementem ekspozycji jest Pisklę, monumentalne błękitne jajo kosa zwyczajnego umieszczone w Ogrodach Królewskich. Obiekt silnie zaznacza swoją obecność w przestrzeni, jednocześnie wpisując się w jej kompozycję. W otoczeniu zieleni i historycznej architektury jajo staje się symbolem życia, odradzania się i potencjalnej zmiany. W miejscu, które przez stulecia kojarzone było przede wszystkim z pamięcią o przeszłości, Rajkowska wprowadza figurę przyszłości.

Znaczące jest również to, że Pisklę angażuje odbiorcę nie tylko wizualnie. Możliwość dotknięcia skorupy i wsłuchania się w dźwięki dochodzące z wnętrza pracy sprawia, że doświadczenie wystawy nabiera wymiaru cielesnego i afektywnego. Monumentalna skala obiektu mogłaby sugerować dominację nad przestrzenią, tymczasem artystka wykorzystuje ją po to, by skierować uwagę ku temu, co kruche, niewidoczne i pozostające w procesie stawania się.

Drugą kluczową realizacją jest geoda ametystowa, częściowo ukryta pod powierzchnią ziemi. Umieszczona w pobliżu rezerwatu archeologicznego, otwiera interesującą perspektywę interpretacyjną. Rajkowska przypomina, że pod historią kultury istnieje jeszcze inny porządek czasu. Geoda odsyła do procesów geologicznych, które poprzedzają ludzkie dzieje i przekraczają ich skalę. Dzięki temu wzgórze wawelskie zostaje wpisane nie tylko w historię państwa czy narodu, ale również w historię planety.

Istotnym elementem ekspozycji jest także Gniazdo, zbudowane przez wrony na szczycie warszawskiej palmy. Przeniesione na Wawel, funkcjonuje jako materialny ślad relacji między sztuką a naturą, a zarazem subtelnie łączy wcześniejsze etapy twórczości artystki z jej najnowszym projektem. W przeciwieństwie do monumentalnego Pisklęcia czy geody jest to praca skromna i niemal niepozorna, ale właśnie dzięki temu trafnie oddaje zainteresowanie Rajkowskiej procesami zachodzącymi poza ludzką kontrolą.

Najciekawszy aspekt wystawy ujawnia się w relacji między pracami a samym Wawelem. Perspektywa ekologiczna i posthumanistyczna zostaje skonfrontowana z przestrzenią obciążoną pamięcią narodową i symboliką historyczną. Dzięki temu realizacje Rajkowskiej funkcjonują jako narzędzia pozwalające spojrzeć na dziedzictwo inaczej niż przez pryzmat historii politycznej i narodowej. Poszczególne obiekty nie konkurują z historycznym charakterem miejsca, lecz uruchamiają nowe sposoby jego odczytywania.

Wawel potrzebuje dziś sztuki współczesnej nie po to, by podważać własną historię, lecz by umożliwiać jej kolejne interpretacje. Rajkowska proponuje spojrzenie na dziedzictwo jako żywy proces podlegający nieustannym przekształceniom, zależnym od zmieniających się perspektyw kulturowych i teoretycznych. Projekty, takie jak wystawa Wkrótce wszystko się zmieni, pozwalają traktować Wawel jako miejsce, w którym przeszłość pozostaje otwarta na kolejne odczytania i reinterpretacje.

Widok wystawy, Joanna Rajkowska, „Wkrótce wszystko się zmieni”. Ogrody Królewskie Zamku Królewskiego na Wawelu, fot. Adam Golec, ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu