Sztuka krakowska 1945–2000

Marta Deskur, „Mycie włosów [2000] z cyklu Rodzina”, fotografia barwna, plexi, 150 x 165 cm, w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, nr inw. MNK II-b 3751, t. III/s. 382, il. 413

Książka Schyłek i transformacja (1980–2000), która ukazała się w grudniu 2025 roku, zamyka trzytomową edycję Sztuka krakowska 1945–2000 autorstwa Marii Zientary, poświęconą współczesnej sztuce i architekturze krakowskiej. W 2020 roku wyszedł pierwszy tom Socrealizm i czas odwilży (1945–1959/1960), a w 2022 roku drugi – Mała stabilizacja i dekada złudzeń (1960–1980). Książki wydane zostały przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (Muzeum Krakowa) jako tom 7, 8 i 9 „Biblioteki Krzysztoforskiej”.

W trzytomowej monografii autorka prezentuje różnorodność dorobku krakowskiego środowiska plastycznego w realiach politycznych, gospodarczych i społecznych socjalistycznej Polski Ludowej, a po 1989 roku – Polski poddanej transformacji ustrojowej, funkcjonującej zgodnie z regułami neoliberalnej ekonomii. Przedstawione zostały strategie zarządzania sztuką i jej rozpowszechnianiem, relacje między państwem i środowiskiem artystycznym, problem wolności twórczej i cenzury. Sztuka ukazana w takim kontekście historycznym pozwala lepiej zrozumieć postawy artystów, zmiany tematyczne i ewolucje stylowe ich twórczości.

Andrzej Wróblewski, „Zlot młodzieży w Berlinie Zachodnim”, 1951, olej, płótno, 190 x 270 cm, w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK-5067/III, t. I/ s. 217, il. 115

Plac Centralny. Budynki przy pl. Centralnym zrealizowane w stylu socrealistycznym. Projekt zb., realizacja l. 50. XX w. Fot. Wojciech Łoziński, w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK-Fs 14289/IX, t. I/s. 97, il. 27

Xawery Dunikowski, „Sierp i młot” (Projekt Pomnika Wdzięczności dla Armii Czerwonej od Krakowa), 1953, gips, 19,5 x 20 x 20 cm, w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Oddział w Królikarni, nr inw. MKr 114 MNW, fot. Krzysztof Wilczyński, t. I/s. 43, il.15

Jadwiga Maziarska, „Skazy niepisanych poematów”, 1954, olej, płótno, 96 x 124,5 cm, w zbiorach Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, nr inw. MOB MW 1037, t. I/s. 262, il. 132

Tadeusz Kantor, „Obraz informel”, 1957, olej, płótno, 144 x 135 cm, wł. prywatna. t. I/s. 281, il.148

Tom pierwszy poświęcony jest sztuce socrealistycznej i modernizmowi „odwilżowemu”, tom drugi – modernistycznemu zróżnicowaniu, rozwijającemu się równolegle do upolitycznionej sztuki „fasadowej”. W tomie trzecim autorka przedstawia rozkwit pro-solidarnościowej sztuki niezależnej, twórczość utrzymaną w tradycji chrześcijańskiej i ruch Nowej Ekspresji. Poświęca również uwagę tendencjom kolorystycznym i metaforycznym, charakterystycznym dla środowiska krakowskiego, i przywołuje końcowy etap przeobrażeń w sztuce wspierającej program ideowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W drugiej części trzeciego tomu czytelnik znajdzie omówienie twórczości z lat dziewięćdziesiątych, rozwijającej się już w realiach wolnego rynku, dokumentującej i komentującej zachodzące zmiany.

Przeobrażenia, jakie dokonywały się w sztukach plastycznych, opisane zostały w kontekście przemian w sztuce europejskiej i światowej oraz w odniesieniu do różnych zjawisk w sztuce polskiej. Bohaterami książki są, z nielicznymi wyjątkami, absolwenci i absolwentki krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, zwykle mieszkający w Krakowie na stałe, a jeśli nie, to biorący czynny udział w życiu artystycznym miasta, zwłaszcza w środowiskowych wystawach zbiorowych.

Osiedle na Stoku (1962–1971), proj. Władysław Leonowicz z zespołem, fot. z l. 60. XX w., fot. nieznany, w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK-359/XI f, t. II/ s. 52, il. 5

Zbylut Grzywacz, „Niebo, z cyklu Domy”, 1979, olej, płótno, 80 x 120 cm, w zbiorach Politechniki Krakowskiej, t. II/s. 319, il. 237

Marian Konieczny, „Pomnik Lenina”, fot. Janusz Podlecki, 1973, fot. w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK 1047/XI f/6, t. II/ s. 299, il. 226

Kościół pw. Matki Bożej Królowej Polski (Arka Pana) w Bieńczycach, proj. Wojciech Pietrzyk 1965, realizacja 1967–1977, fot. Magdalena Trzebińska-Gawin, 2021 t. II/ s. 101, il. 64

Maria Pinińska-Bereś, „Keep smiling”, 1972, pojemnik metalowy, gips, odlew, papier mache, 70 x 40 x 33 cm, w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, t. II/s. 414, il. 325-326

Bogusław Schaeffer, „Partytura, l. 70. XX w., papier, tusz, skan za: Partytury w płaszczyźnie i przestrzeni malarskiej. Krystyna Misiak, Bogusław Schaeffer, Lucjan Orzech, Zbigniew Żupnik”. Kraków 1997. Katalog wystawy w Galerii Pryzmat w Krakowie, maj 1997, s. nlb., t. II/s. 373, il. 277

Antoni Porczak, „Kolektyw”, 1976, technika mieszana, 160 x 165 x 174 cm, w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK-46/IV/1-17, fot. Rafał Korzeniowski, t. II/s. 427, il. 329

W rozdziałach dotyczących architektury Krakowa pierwszeństwo mają realizacje reprezentatywne pod względem stylowym i technologicznym. Omówione zostały również zmiany urbanistyczne zachodzące po wdrożeniu kolejnych planów rozwoju przestrzennego miasta. Monografia nie obejmuje sztuki użytkowej i architektury wnętrz.

Sztuka krakowska 1945–2000 jest pierwszą kompleksową monografią twórczości krakowskiego środowiska plastycznego. Opiera się na obszernym materiale źródłowym i licznych opracowaniach. Wiele ważnych informacji autorka uzyskała podczas wizyt w pracowniach artystów, oglądania prac i rozmów.

Janina Kraupe-Świderska, „Requiem Pendereckiego cz. II”, 1989, linoryt barwny, papier czarny, 70 x 50 cm, własność prywatna, t. III/s. 488, il. 534

Leszek Sobocki, „Znaczek –Walor 27 mld. 1981 z cyklu Znaczki polskie”, 1981-1982, linoryt, 50 x 71 cm, w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw MPRL A-2/10, fot. Andrzej Janikowski, t. III/s. 83, il. 40

Jacek Sroka, „Narodziny wrony”, 1982, olej, płótno, 47 x 50 cm, w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK-MPRL A-1/5, t. III/s. 91, il. 61

Stanisław Hryń, „Pomnik zastępczy”, 1989, brąz, kamień, odlew, 46 x 17 x 50 cm, fot. w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, fot. Rafał Korzeniowski , t. III/s. 112, il. 115

Budynki dydaktyczne Akademii Ekonomicznej, widok, proj. Romuald Loegler i Józef Białasik, realizacja l. 1995-2004, fot. Marcin Gulis 2024, t. III/s. 264, il. 270

Marta Deskur, „Mycie włosów [2000] z cyklu Rodzina”, fotografia barwna, plexi, 150 x 165 cm, w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, nr inw. MNK II-b 3751, t. III/s. 382, il. 413

Teresa Bujnowska, „Rozważania pitagorejskie, 1998, rys. ołówkiem, fotografia, 70 x 100 cm, fot. ze zbiorów artystki , t. III/s. 464, il. 504

W Sztuce krakowskiej znalazły się analizy i omówienia twórczości kilkuset artystów, w tym tych mało znanych, a zasługujących na uwagę. Tomy 1–3 zawierają łącznie 1245 ilustracji. Autorka wykorzystała dzieła sztuki znajdujące się w zbiorach państwowych, kościelnych i kolekcjach prywatnych. W recenzji podsumowującej trzytomową serię historyk sztuki profesor Jerzy Malinowski napisał: „Problematykę sztuki współczesnej Krakowa Autorka interpretuje na tle sztuki polskiej. Pojawia się w tekstach analiza wielu zjawisk sztuki europejskiej i światowej, w której odwołuje się do zagranicznych publikacji o sztuce i metodologii humanistyki. Sztuka krakowska 1945–2000 skierowana jest przede wszystkim do badaczy – specjalistów w zakresie polskiej sztuki współczesnej. Charakterystyka setek artystów różnych generacji i kręgów, znanych niekiedy wąskiej grupie krytyków i historyków sztuki, pracowników muzeów i galerii stanowić będzie podstawowe źródło wiadomości. Stworzy zasadnicze kompendium wiedzy i stanie się punktem wyjścia do przyszłych badań nad powojenną sztuką krakowską i polską”.

Z kolei historyczka profesor Agnieszka Chłosta-Sikorska w swojej recenzji podkreśla jeszcze inny aspekt monografii – jej atrakcyjność dla osób zainteresowanych historią współczesną i sztuką krakowską i poleca ją pasjonatom krakowskiego środowiska artystycznego. Sądzę, że obie opinie są zasadne.

Maria Pinińska-Bereś, „Keep smiling”, 1972, pojemnik metalowy, gips, odlew, papier mache, 70 x 40 x 33 cm, w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, t. II/s. 414, il. 325-326