Spadek, wystawa w Studio BWA Wrocław

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Podszedłem do obrazu, żeby sprawdzić, z czego został zrobiony. Przytknąłem nos i… nie sposób powiedzieć, czy powstał z gumy, brązu, farby, rubinów, promieni słonecznych, siusiu czy gówna. Jest w nim wszystko. I jak pachnie! Zapiera dech, chwyta za gardło. To musi być gówno! Daję słowo.

Roland Topor jako Biche w adaptacji Miłości Swanna Marcela Prousta, 1984

Dla badacza zajmującego się antropologią codzienności największą gratką są śmietnik i publiczna latryna. Co nie bez znaczenia, w przypadku archeologii często jest to jedno i to samo miejsce. Obiekty wygrzebuje się z kloacznych dołów, mieszanki starych fekaliów i gleby. Z magmatycznej masy i śmierdzącego błota, które świetnie konserwuje materię organiczną – to, co zwykle rozpada się jako pierwsze. To tu – a nie w muzeach, ruinach zamków i pałaców – chowa się nawet nie tyle życie, ile prawda. Nie inaczej jest współcześnie. Amerykański archeolog William Rathje, który w latach siedemdziesiątych XX wieku w ramach Garbage Project badał to, co ludzie wyrzucają do śmieci, stwierdził, że o ile konsumenci, wypełniając ankiety, lubią koloryzować, o tyle ich odpadki obnażają to, co skrzętnie próbują ukryć. Innymi słowy: śmieci to wstydliwe archiwum świadczące o społecznym mindsecie i klasowym statusie, hierarchii, nierównościach i konsumpcji. To coś, co system kapitalistyczny zwykle spycha na margines, udając, że tego czegoś nie tylko nie ma, ale też nigdy nie było.

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Wywrotowa moc nieczystości, ale też resztek, odpadów i śmieci wiąże z sobą lęk i pragnienie. Brud to – jak chce Georges Bataille – obiekt, który fascynuje i przeraża, to – jak pisze Mary Douglas – materia w niewłaściwym miejscu albo – jak twierdzi Michel Foucault – znak, że właśnie przekroczono granice porządku. Dla kapitalizmu brud jest z jednej strony domeną dzikości, fantazmatu, który określa nie tylko naturę, ale też ludzką masę: wielkie i wstrętne ciało proletariatu, a z drugiej – zagrożeniem dla samego status quo i doskonałym pretekstem do kontroli, wyzysku i wykluczania. W tym sensie fantazmat dzikości pozwala utrzymać iluzję cywilizacyjnej kontroli; to narzędzie, które wpływa na demonizowanie inności i projektowanie strachu. Co jest nie bez znaczenia – wyimaginowane istnienie „dzikiego” odwraca też naszą uwagę od społecznych i politycznych napięć wstrząsających wnętrzem „cywilizowanego świata”.

Spadek to wystawa stworzona z ruin i na ruinach, która krąży wokół niekończącej się nadprodukcji, akumulacji kapitału, chronicznej niepewności i  nierówności społecznych. Przypomina prehistoryczną jaskinię albo apokaliptyczny pejzaż – mieszczański salon rekonstruowany ze śmieci albo inaczej: śmieci stylizowane na groteskowe wnętrze, które wciąż zdradza klasowe aspiracje mimo całej swej amatorskości przypominającej efekt cargo. To diagnoza sytuacji cywilizacyjnej, w której wszystko, co można robić, to grać resztkami, zwłaszcza że recykling jest jeszcze jednym, utowarowionym narzędziem systemu, a narracje apokaliptyczne to klasyczna forma eskapizmu, łatwy sposób na uniknięcie odpowiedzialności. Najlepszą receptą na kryzys, jak chce klasa średnia, jest udawanie, zachowywanie pozorów i bezrefleksyjne pielęgnowanie dobrze znanych rytuałów. Podobno Proustowska magdalenka była nieświeża, a serial Flinstonowie to nie tylko parodia życia na przedmieściach, ale też wizja przyszłości, nie tyle prehistoryczna fantazja, ile zmutowana rzeczywistość nuklearnego wybuchu.

Na wystawie pokazujemy prace tworzone z resztek: ze zużytych szmat, przemielonych na szarą masę reklam i metalowych odpadów, których nie zebrali jeszcze złomiarze. I chociaż całość można odczytywać jako sztukę nowych dzikich, ale też bunt wobec systemu i mieszczańskich norm, to ona też, jak każdy inny akt oporu, zostanie wchłonięta przez kapitalizm, przemielona i wypluta pod postacią popkulturowej papki. O ile już się to nie dzieje. W tym sensie Spadek zwiastuje koniec świata i koniec malarstwa, dotyka ciemnej materii i ciemnej ekologii, ale też czarnego humoru. W końcu jedną z zalet życia w cieniu katastrofy jest – jak chce Marc D. Thomas – ekscytujące oglądanie szóstego już wymierania i jednocześnie bycie świadkami narodzin nowych spadkobierców.

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan

Tytuł wystawy nawiązuje do powieści Spadkobiercy napisanej przez Josepha Conrada i Forda Madoxa Forda – jej akcja dzieje się w XXI wieku i opowiada o czwartym wymiarze i korupcji władzy – oraz do książki Williama Goldinga o tym samym tytule, której narracja jest prowadzona z perspektywy dzikich neandertalczyków. Nie bez znaczenia jest też etymologia samego słowa. O ile dziedzictwo odsyła nas do dziedzica, uprzywilejowanej klasy wyższej, o tyle spadek koduje rozdarcie, ubytek i ruinę. Innymi słowy, spadek to coś, co spadło i roztrzaskało się na kawałki. Dziedzictwo przekazywane sobie z pokolenia na pokolenie, dzielone na coraz mniejsze elementy, stało się czymś tak małym, że aż absurdalnym. Trochę jak ojcowizna jednego z bohaterów Allenowskiej komedii Miłość i śmierć, którą ten trzymał w kieszeni w formie sypiącego się kawałka ziemi porośniętego trawą. Tort zawsze jest za mały, a chętnych zbyt dużo.

Freud twierdził, że kontrola jedzenia i wydalania kształtuje poczucie władzy, „dawania” i zatrzymywania”, które przekłada się na nasz stosunek do pieniędzy. Neoliberalny kapitalizm opiera się nie tylko na wyzysku i niewidzialnej pracy wykluczonych, ale też na akumulacji – chociaż na bogactwo nadal można jeszcze zapracować, to zwykle po prostu się je dziedziczy. Częściej niż pieniądze, gromadzi się kapitał. Taki jak sztuka, a zwłaszcza malarstwo, które nawet jeśli powstało jako bunt wobec systemu, szybko zostaje przez ten sam system wchłonięte.

***

Roland Topor w sztuce Da Vinci miał rację nawiązał do słów renesansowego geniusza, który ubolewał, że po większości ludzi zostaną tylko pełne latryny. Akcja dramatu działa się w letnim domu „małej burżuazji”, która zaprosiła na weekend znajomych. Kiedy zatkała się ubikacja, nagle gówno zaczęło pojawiać w najmniej spodziewanych miejscach: w butach, pod dywanem i na stole nakrytym do kolacji. W finale, kiedy goście i rodzina wreszcie przyznają się do podrzucania to tu, to tam swoich nieczystości, gospodarz w napadzie szału zabija ich wszystkich. I dopiero wtedy do drzwi dzwoni spóźniony hydraulik.

Ania Batko

Widok wystawy, „Spadek”, Studio BWA Wrocław, fot. Alicja Kielan