Przepraszam za bałagan

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Szymon Sokołowski (fot. dzięki uprzejmości artystki)

„O ile pożywienie stanowi pokarm dla ciała, o tyle refleksja nad nim, w szczególności zaś nad posiłkami o jakimś szczególnym, niekiedy odświętnym charakterze, może być wspaniałą pożywką dla intelektu”  ^1  1  C. Korsmeyer, Nasycić oczy, czyli o reprezentacjach smaków i jedzenia, [w:] Jedzenie w sztuce. Wystawa w Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK, red. M. A. Potocka, M. Sobczyk, Kraków 2025, s. 24. ↩︎. Trudno nie zgodzić się z wypowiedzią amerykańskiej filozofki Carolyn Korsmeyer w kontekście projektu Michaliny Bigaj, prezentowanego w Zamku Królewskim na Wawelu. Artystka zaprasza nas bowiem do namysłu nad przyszłością jedzenia, jego rolą w budowaniu więzi społecznych, paradoksach współczesnego świata, w którym doświadczenie głodu współistnieje z wyrafinowanymi przyjemnościami kuchni molekularnej. Przedmiotem jej szczególnego zainteresowania jest zjawisko wymierania kulinarnego, polegające na znikaniu gatunków roślin i zwierząt, spowodowanym ludzką zachłannością i niekontrolowanym konsumpcjonizmem. Tytuł jej projektu Przepraszam za bałagan został więc wybrany nieprzypadkowo, odnosząc się do „bałaganu” wywołanego działaniami człowieka, zwłaszcza jego brakiem wrażliwości ekologicznej. Projekt składa się z dwóch komplementarnych części: performansu i wystawy odbywających się w Zamku. Podczas performanu jego uczestnicy zasiądą do uczty przy stole zaprojektowanym przez Bigaj, spożywać będą potrawy ugotowane przez artystkę, na zastawie stołowej będącej także jej dziełem. Na stole i zastawie stołowej artystka umieściła wizerunki roślin, zarówno tych, które już wyginęły, jak i tych, które rosnąc na dziko, czekają na swoje kulinarne wykorzystanie, choćby przez nią samą podczas wawelskiej uczty. Jak trafnie zauważyła Priscillia Parkhurst Ferguson: „czasem, rozmawiając o jedzeniu, faktycznie rozmawiamy po prostu o jedzeniu. Ale równie często, mówiąc o jedzeniu, mówimy tak naprawdę o miłości i marzeniach, o oddaniu i odrazie, o ambicjach i obawach, o ideach i ideologii, o przyjemnościach i poglądach”  ^2  2  Cyt. za: D. Koczanowicz, Pozycja smaku. Jedzenie w granicach sztuki, Warszawa 2018 (https://books.openedition.org/iblpan/4651; dostęp 14.03.2026). ↩︎.

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Szymon Sokołowski (fot. dzięki uprzejmości artystki)

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Szymon Sokołowski (fot. dzięki uprzejmości artystki)

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Adam Golec, Zamek Królewski na Wawelu

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Adam Golec, Zamek Królewski na Wawelu

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Adam Golec, Zamek Królewski na Wawelu

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Adam Golec, Zamek Królewski na Wawelu

Takie pozostają intencje Bigaj, która dyskretnie sugeruje uczestnikom performansu tematykę konwersacji, choćby przez serwowanie im wody w kieliszkach o płytkiej czaszy. Być może konieczność ciągłego uzupełniania wody, skłoni ich do zastanowienia się nad drastycznym kurczeniem się jej zasobów i rozwinięciem w rozmowie tego wątku. Niewykluczone, że rozmowa potoczy się jednak w innym kierunku, a jej pełną treść poznają nie tylko widzowie performansu, ale i wystawy, na której nagranie audio będzie towarzyszyć prezentacji obiektów, przygotowanych na performance. Na wystawie centralnym punktem stanie się zatem czterometrowej długości stół, ozdobiony przez artystkę ornamentami roślinnymi w technice intarsji, ujawniając zarówno jej kunszt, jak i nawiązując do prezentowanych na Wawelu zabytkowych mebli. Z kolei w gablotach będzie można podziwiać wybrane elementy zastawy stołowej: kieliszki, talerze i sztućce, dla których formalną inspirację stanowiły wawelskie zbiory porcelany miśnieńskiej. Michalina Bigaj unika jednak dosłownych cytatów z kolekcji zgromadzonej na zamku, bo jej zastawa stołowa utrzymana jest w kolorze czarnym – sugerując, być może, pożegnanie pełnej przepychu, dworskiej kultury ucztowania. Pojawiają się na niej także wyjątkowe płaskorzeźbione detale, naśladujące sierść tura, który wyginął na ziemiach polskich w XVII wieku. Tur trafiał na stoły królów, ponieważ polowanie na niego objęte było królewskim monopolem; czy zatem król Władysław Jagiełło, ustanawiając go, kierował się pobudkami egoistycznymi, czy może, jak fantazjuje artystka, był jednym z pierwszych propagatorów ochrony przyrody?

Projekt Michaliny Bigaj, zgodnie z jej intencją, nie daje gotowych odpowiedzi na postawione wyżej pytania, używa natomiast kulinariów jako pretekstu do dyskusji o na pozór niepowiązanych ze sobą tematach – jak historia kuchni polskiej i współczesne globalne wyzwania żywnościowe. Jest równocześnie opowieścią o potencjale tkwiącym w obiektach historycznych i miejscu, jakim jest Wawel, którego nieoczywistą historię kulinarną artystka z powodzeniem eksploruje.

Widok wystawy, Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, Zamek Królewski na Wawelu, fot. Szymon Sokołowski (fot. dzięki uprzejmości artystki)