„moje ciało jest dziełem sztuki i tak go będę używać”

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Ewa Partum jest jedną z prekursorek sztuki konceptualnej w Polsce. Jej twórczość ma charakter pionierski – szczególnie w obszarze feminizmu, Fluxusu, sztuki krytycznej oraz mail artu, rozumianego tutaj jako poezja aktywna. Poezja, która staje się działaniem i wydarzeniem w przestrzeni.

W MOCAK-u w Krakowie otwarto retrospektywną wystawę artystki. To także ekspozycja inaugurująca nowy program artystyczny po zmianach, jakie zaszły w instytucji. Wystawa jest szczególna również dlatego, że upamiętnia 80. urodziny artystki, a zarazem jubileusz 60-lecia jej pracy twórczej. Contemplating Art. Contemplating Love nie jest klasyczną wystawą indywidualną – ma raczej charakter prezentacji kontekstualnej. Prace Partum pokazano w szerokim kontekście powojennej sztuki światowej, z wyraźnym naciskiem na wymiar społeczny i kulturowy. Dzięki temu widać, jak jej działania wchodzą w dialog z ówczesnymi nurtami – czasem intuicyjnie, a czasem bardzo świadomie. Zestawienie z innymi artystami mocno osadza ją w obiegu europejskim i globalnym – jako autorkę działań jednocześnie nowatorskich i osobistych, balansujących między akcją, sztuką a poezją. Krakowska wystawa zbudowana jest z 11 rozdziałów, w których zobaczymy wszystkie media, jakimi posługiwała się artystka, oraz jej najważniejsze, najbardziej ikoniczne realizacje.

Kuratorzy wystawy, Adam Budak i Marta Smolińska, umieścili działania Ewy Partum w szerokim kontekście sztuki światowej, ale też polskiej. Pracom Partum towarzyszą dzieła 49 artystów i artystek. Ciekawym zabiegiem jest pokazanie „spadkobierczyń” Partum – młodych artystek, które w różny sposób odnoszą się do jej twórczości, niejako „przeglądają się” w niej. Jednym z głównych założeń wystawy jest podkreślenie prekursorstwa artystki, ale także zaakcentowanie znaczenia jej działań oraz ich ciągłości. Równie istotne jest osadzenie jej sztuki we współczesnym kontekście – pokazanie, jak rezonuje dziś i co znaczy dla młodszych pokoleń artystek, dla których była ważnym punktem odniesienia i kimś, kto przecierał szlaki. To również przypomnienie, że jej twórczość odegrała – i nadal odgrywa – istotną rolę w przełamywaniu społecznych tabu oraz w budowaniu bardziej złożonego obrazu kobiety w kontekście kulturowym i społecznym.

Prace Ewy Partum epatują siłą i progresywnością myślenia, ale przede wszystkim odznaczają się niezwykłą odwagą – zarówno w wychodzeniu w przestrzeń publiczną, jak i w formułowaniu przekonań politycznych w czasach, które nie sprzyjały takim deklaracjom. Działania artystki były zawsze sugestywne, odważne, aktualne i bezkompromisowe – bezlitośnie, a zarazem w sposób inteligentny i wysublimowany, obnażające problematykę opresyjnego myślenia, braku równości i dominacji. Partum jako rekwizytu i narzędzia myśli używała własnego ciała – nie jako obiektu erotycznego, lecz jako znaku służącego konfrontacji. Takie postrzeganie i praktyka stały się dla niej możliwe w momencie, gdy ogłosiła swoje ciało dziełem sztuki. W czasie performansu, kiedy poddawała połowę swego ciała zmianie w ciało starzejącej się kobiety, ogłosiła publiczności, że w wyniku tych działań jej ciało stało się dziełem sztuki i od tej pory będzie je wykorzystywać w tym charakterze. Moment ten okazuje się kluczowy – nie tylko symbolicznie, ale jako realne ugruntowanie strategii działania. Wszystkie późniejsze realizacje można czytać jako konsekwentne rozwinięcie tej deklaracji.

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin

Ciało jako strategia widoczne jest już we wczesnych pracach językowych. Od początku lat 70. Partum rozwijała cykl Poems by Ewa – obiekty konceptualne łączące odciski ust, powstające w trakcie mówienia, z literami lub całymi frazami. Pierwsze (z czerwoną szminką) pojawiły się w 1971 roku; jedno z nich zawierało zdanie „Mój dotyk jest dotykiem kobiety”. Całość stanowi refleksję nad kobiecością ujętą na poziomie języka. Partum przenosi ciało w obszar językowy – nie jako obraz, lecz jako akt mówienia i znaczenia.

Jeszcze wyraźniej wybrzmiewa to w performansie Samoidentyfikacja z 1980 roku, gdzie artystka wprowadza swoje nagie ciało bezpośrednio w przestrzeń społeczną – zarówno fizycznie, jak i poprzez fotomontaże. Ciało staje się tu narzędziem konfrontacji z normą oraz sposobem negocjowania tożsamości. Zostaje wpisane w codzienność miasta – ulice, skrzyżowania, kolejki, przestrzenie instytucji. Pojawia się obok przypadkowych ludzi, jakby na równych zasadach, a jednocześnie pozostaje wyraźnie „obce” wobec tej rzeczywistości. Całość koncentruje się wokół pytania o tożsamość – o to, jak kobiecość funkcjonuje w przestrzeni publicznej i jak można ją samodzielnie zdefiniować.

Ten sposób myślenia osiąga wymiar polityczny w projekcie Ost-West-Schatten, gdzie ciało Partum staje się dosłowną linią graniczną wobec Muru Berlińskiego – jednocześnie ją podważając. We „Wschodnio-zachodnim cieniu” artystka wykorzystuje własne ciało jako podstawowe narzędzie. Nago, ubrana jedynie w szpilki, stoi przed murem, trzymając w ręku litery „O” i „W”. W sztuce nie ma granic, a mury istnieją po to, by je przekraczać. Na wystawie dokumentacja fotograficzna tego działania jest mocno wyeksponowana i stanowi swoistą oś ekspozycji, jej granicę.

Twórczość Ewy Partum jest intuicyjna, a jednocześnie precyzyjna i przemyślana w podejściu do języka i obrazu. Ma w sobie coś przyciągającego – zachęca do udziału, do dialogu, a przy tym celnie komentuje rzeczywistość, do której się odnosi, nie uznając kompromisów. Oglądając i słuchając Partum, czuję z jej pracami wyraźną więź; jako kobieta mam poczucie, że w pewnym sensie dziedziczę tę walkę o widzialność i równouprawnienie.

Jest przy tym bardzo świadoma, ma dystans i poczucie humoru, pozostaje wolna od kompleksów – co tylko wzmacnia jej sztukę.

Widok wystawy, Ewa Partum, “Contemplating Art. Contemplating Love”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, fot. Rafał Sosin